Быццё 41 разьдзел

 

 

Праз два гады фараон бачыў сон. Здавалася яму, што стаіць ён над ракой,

 

И бысть по дву летехъ, виде фараонъ сонъ: мняше ся стоя над рекою,

з якой выйшла сем кароў прыгожых і сытых, і яны пасвіліся на балоцістым поплаве.

 

с неяже выступовало седмъ кравъ добрыхъ и велми сытыхъ и пасахуся по мокринахъ;

Таксама іншых сем кароў, брыдкіх і худых, выйшлі за імі з ракі і сталі на самым беразе ракі.

 

иных теже седмъ з реки выхожало злыхъ и велим либевых и пасяхуся по брегу тое жъ реки по местехъ зеленыхъ,

І пажэрлі яны сем прыгожых і сытых кароў. І прачнуўся фараон,

 

и сожрали тыхъ, ихже дивная краса и сытость телес была ест. Прочутивъ фараонъ

ды зноў задрамаў і ўбачыў другі сон. На адным сцябле вырасла сем каласоў поўных і прыгожых.

 

а опять уснул. И видел другый сонъ: седмъ класовъ выросло с стебла единого полных и красных;

І столькі ж з’явілася іншых каласоў, пустых і знішчаных сухім ветрам,

 

иных теже толико ж класовъ тонкихъ и увялыхъ выростало,

і яны знішчылі ўсю папярэднюю прыгажосць. Фараон абудзіўся і [зразумеў, што гэта] сон.

 

пожирающи всю красу первыхъ. Пробудився фараонъ от сна.

І, з надыходам раніцы, устрывожаны, паслаў ён па ўсіх варажбітоў егіпецкіх і па ўсіх мудрацоў сваіх. І калі яны сабраліся, расказаў сон, але не было нікога, хто б вытлумачыў.

 

И вне[г]да было рано, улякнулся и послалъ по всехъ сказателев и по мудръцевъ Египетскихъ, и призвав их, поведаше имъ сонъ; и не бе кто толкуя его.

Тады нарэшце загадчык чарнікаў прыпомніў і сказаў: «Прызнаюся ў граху сваім.

 

В той часъ воспомянул подчаший царев на Іосифа и рече: «Вызнаваю грехъ свой:

Цар, разгневаны на паслугачоў сваіх, загадаў пасадзіць пад варту ў дом начальніка целаахоўнікаў мяне і загадчыка пекараў.

 

розгневался былъ царь на рабы своя, на мя и на старейшину пекареска, и повелелъ насъ всадити до темнице князя надъ воями,

Там у адну з начэй мы абодва бачылі сон, прадказанне будучыні.

 

и тамо видехом оба единое нощи сны, знаменующе будущии речи.

І быў там юнак гебрай, раб таго самага начальніка варты, якому мы расказалі сны.

 

И былъ с нами отрокъ Евреанинъ, того же князя вои рабъ, емуже егда поведихомъ сны своя,

Тое, што мы пачулі, пацвердзіў пазнейшы зыход падзей. Я вернуты да свайго абавязку, а ён павешаны на шыбеніцы».

 

толкова намъ по тому, якоже ся и пригодило: мне быти во своемъ уряде, а оному повешену на древе».

Хутка па загадзе цара быў з вязніцы прыведзены Язэп. Яго падстрыглі, змянілі адзежу і прадставілі яму.

 

И скоро на повеление царево выведоша Іосифа с темнице, и остригши и, возложили на него ризы иныеb и поставили его пред фараоном.

Той кажа Язэпу: «Бачыў я сон, і няма нікога, хто б яго разгадаў. Чуў, што ты іх тлумачыш вельмі мудра».

 

К нему же царь рече: «Видехъ сны, и несть, кто бы ми их выложилъ. Слышах же о тобе, яко умееши мудре выкладати».

Язэп адказаў: «Не я, але Бог дасць адказ фараону на дабро!»

 

Отвеща Іосифъ: «Без мене Богъ выкладати будеть щасные речи фараонови».

І фараон расказаў, што бачыў: «Здавалася мне, што я стаю на беразе ракі,

 

Тогда нача поведати фараонъ, еже виделъ, глаголя: «Видело ми ся, яко бых стоялъ на брегу речномъ

і выйшлі з ракі сем кароў прыгожых з выгляду і сытых целам, і на балотным поплаве шчыпалі зеляніну.

 

и седмъ кравъ з реки выступовали велми добрыхъ и сытых и пасущеся по мокринах,c зеленую траву скубаху.

І вось жа, па гэтых выйшлі іншыя сем кароў, і настолькі агідных і худых, што я ў зямлі Егіпецкай такіх ніколі не бачыў,

 

И се после их выступовало иная седмъ крав велми злых и либевых,d яковых же не видах в земли Египетской,

і яны, зжэршы і паглынуўшы першых,

 

они пак, сожравши первых,

ніколькі не пасыцелі, але заставаліся гэткімі ж самымі худымі і брыдкімі. Я прабудзіўся і, зноў сном замораны,

 

жадного знаменя не указали сытости, но при той же либивости остали. Прочутився и опять уснухъ;

бачыў сон: вырасла сем каласоў на адным сцябле, поўных і вельмі прыгожых.

 

и видехъ сонъ: седмъ класовъ росло естъ на стебле единомъ полныхъ и вель ми красныхъ;

Але іншыя, таксама сем, пустых і знішчаных сухім ветрам, з’явіліся са сцябла.

 

иныхъ теже седмъ тъщихъ и увялыхъ за ними выхожало из стебла,

Яны праглынулі прыгажосць тых першых. Расказаў я сон варажбітам, і няма нікога, хто б разгадаў».

 

ониже красу первыхъ сожрали. И поведахъ сее выкладачомъ сновъ, и никтоже былъ выложивый его».

Язэп сказаў: «Сон цара адзін. Што мае стацца, — Бог аб’явіў фараону.

 

Отвеща Іосифъ: «Сонъ царевъ единостайный естъ — что приидущего часу створити имать, Бог показа фараонови.

Сем кароў прыгожых і сем каласоў поўных — гэта сем гадоў ураджайных: адно і тое ж значэнне сну выражаюць.

 

Седмъ кравъ сытыхъ и седмъ класов полных седмъ летъ плодныхъ знаменують и единостайную силу сну вказують.

А сем кароў худых і брыдкіх, якія выйшлі за тымі, і сем каласоў пустых і знішчаных сухім ветрам — гэта сем гадоў будучага голаду,

 

Седмъ пакъ кравъ худыхъ и либевыхъ, ониже исхожаху опосле их, и седмъ класовъ тъщихъ и ведромъ увялыхъ седмъ летъ знаменають будущего гладу.

якія ў такім парадку надыдуць.

 

Они же тымъ обычаемъ наполнятся:

Вось жа, пачынаецца сем гадоў надзвычай ураджайных ва ўсёй зямлі Егіпта,

 

ото седмъ летъ приидуть плодовитыхъ по всей земли Египетской,

па якіх наступяць сем гадоў такога голаду страшнага, што ў няпамяць пойдзе ўся папярэдняя шчодрасць. І ахопіць голад усю зямлю,

 

eпо нихже будуть иная седмъ летъ велми гладныхъ, и запоменута будеть вся первая плодность, и загубить гладъ всю землю,

і вялікая ўраджайнасць заменіцца вялікай нястачай.

 

и не будеть знати обилия земли для гладу.

А калі ты бачыў другі раз сон, які датычыўся той самай справы, гэта ёсць моцным доказам, што тое, што Бог сказаў, у хуткім часе Богам будзе споўнена.

 

А иже виделъ еси сонъ вторый, единостайное дело ест и утвержение знаменуеть, яко збудется сее слово Божие и скоро ся наполнить.

Дык хай цяпер прадбачыць валадар разумнага і мудрага чалавека і паставіць яго над зямлёй Егіпецкай.

 

Ныне же да знайдеть царь мужа мудра и смыслена и да вчинить его старейшиною надъ землею Египетскою,

І хай паставіць ён наглядчыкаў на ўсе правінцыі, і пятую частку ўраджаю на працягу сямі гадоў урадлівасці,

 

да бы той установилъ врядники по всихъ странахъ, и пятую долю житъ да собирають тыхъ седми летъ плодовитыхъ, еже скоро настануть,

якія ўжо цяпер надыдуць, збірае ў гумны. Хай усё збожжа пад уладай фараона збіраецца і захоўваецца ў гарадах.

 

и да свожають в гумна и складають подъ властию фараоновою,

І хай прыгатуюцца гэтыя запасы для будучых сямі гадоў голаду, які прыцісне Егіпет, і не загіне зямля ў нястачы».

 

да будеть соблюдено во градехъ и положено на седмъ летъ приидущего гладу, онже имать губити Египетъ, да не будет скажена земля гладомъ».

І спадабалася парада фараону і ўсім яго паслугачам.

 

И полюбилися суть фараонови слова Іосифовы и всемъ слугамъ его.

І ён сказаў ім: «Ці ж зможам мы знайсці такога чалавека, які быў бы поўны Духу Божага?»

 

И рече к нимъ: «Еда ли можемы знайти такового мужа, яко сей, онже бы Духа Божия полонъ былъ?»

І сказаў ён Язэпу: «Калі табе Бог аб’явіў усё, што ты сказаў, то ці змагу знайсці мудрэйшага, падобнага да цябе?

 

И потом рече ко Іосифу: «Понеже показалъ естъ тобе Богъ все, еже глаголалъ есь, не можемъ мы знайти мудрейшего или тобе подобнаго.

Ты будзеш над маім домам, і загаду вуснаў тваіх паслухаецца ўвесь мой народ. Адно толькі: дастойнасцю царскай буду перавышаць цябе».

 

Сего для ты будешъ над царствомъ моимъ и на повеление устъ твоихъ вси людие послушати будуть; развей престоломъ царскимъ азъ старей тебе буду».

І сказаў яшчэ фараон Язэпу: «Вось, я ўстанаўляю цябе над усёй зямлёй Егіпта».

 

И паки рече Іосифу: «Се поставляю тя надо всею землею Египетскою».

І зняў фараон свой пярсцёнак з пальца і ўздзеў яго на палец Язэпа, і загадаў апрануць яго ў шаты з найчысцейшага лёну, і павесіў яму на шыю залаты ланцуг.

 

И снемъ перстень з руки своея, далъ и на руку его, и облече и в ризы красны, и гривну злату возложи на шию его;

І загадаў вазіць яго на другой сваёй павозцы і клікаць перад ім: «Абрэк!», і каб усе перад ім укленчвалі і ведалі, што ён правіцель над усёй Егіпецкай зямлёй.

 

и повеле ему въсести на колесницу свою другую и кликуном вопити, да бы вси лудие кланялися пред ним и знали, яко старейшина ест всея земли Египетское.

І сказаў цар Язэпу: «Я — фараон. Без твайго загаду ніхто не паварухне рукой або нагой ва ўсёй зямлі Егіпта».

 

И глагола опят царь Египетский ко Іосифу: «Азъ фараонъ. Без повеления твоего не имать кто воздвигнути руки или ноги своея по всей земли Египетской».

І змяніў імя яго, і назваў яго на мове егіпецкай: Сапанэт-Панэкa, і даў яму за жонку Асэнат, дачку Патыфэра, святара Геліяпольскага. І так Язэп узвысіўся над усёй зямлёй Егіпецкай —

 

И изменилъ имя его, и назвал и языкомъ египетским Спаситель Земли, и далъ ему жену Асенеху, дщеру Путирфиеву, жерца Елиополскаго.

а меў ён трыццаць гадоў, калі стаў перад абліччам цара-фараона, і аб’ехаў ён усе правінцыі Егіпта.

 

Во тридцети летехъ былъ ест Іосиф, егда стоялъ предъ лицемъ фараоновымъ. Тогда изыйде от фараона и объеде вси страны Египетские.

І надышла ўрадлівасць на працягу сямі гадоў, і сабраў ён хлеб у гумны ў Егіпце,

 

И приидоша на землю седмъ летъ плодовитыхъ,

назапашваючы ў кожным горадзе збожжа з навакольных палёў.

 

и жита, у снопы связана, положиша въ гумнехъ египетских; и все множество житъ по всихъ градехъ складано ест.

І быў такі дастатак пшаніцы, што можна было прыпадобніць да пяску марскога, так што ён перавышаў меру.

 

И тако великая многость была житъ, иже песку морскому ся прировнала и всякую меру пересягала.

І нарадзіліся Язэпу два сыны перад тым, як настаў голад, якіх яму нарадзіла Асэнат, дачка Патыфэра, святара Геліяпольскага.

 

И народилися суть Іосифу два сына прежде, нежели пришолъ гладъ на землю, ихже породила ему Асенеха, дщера Путирфиева, жерца Елиополскаго.

І даў ён першароднаму імя Манаса, кажучы: «Даў мне Бог забыцца пра ўсе цяжкасці мае і пра дом бацькі майго».

 

И назвалъ имя первороженнаго — Манасесъ, глаголя: «Учини ми Богъ, абыхъ запоменулъ всего труду своего и дому отца моего».

А другога назваў імем Эфраім, бо казаў: «Даў мне Бог расці ў зямлі нядолі маёй».

 

Имя пакъ второму прозвалъ — Ефраимъ, глаголя: «Розмножил мя естъ Богъ в земли нищеты моея».

Вось, калі прайшлі сем гадоў ураджайных, якія былі ў Егіпце,

 

И внегда минули седмъ летъ плодовитыхъ, еже быша во Египте,

пачалі надыходзіць сем гадоў нястачы, якія прадказаў Язэп, і на ўсім свеце запанаваў голад. Ва ўсёй жа зямлі Егіпецкай быў хлеб.

 

и почали наставати седмъ летъ гладу, о нихже предповедилъ был Іосиф, и по всемъ свете нача гладъ быти, теже и по всей земли Египетской не имеаху хлеба.

Калі ж і ў ёй настаў голад, увесь народ звярнуўся да фараона, просячы ежы. Ён жа ім адказаў: «Ідзіце да Язэпа і, што вам скажа, рабіце».

 

И возалкаша вси людие гладу деля, и возопиша ко фараону, жадающи хлеба. К нимже отвеща фараонъ, глаголя: «Идите ко Іосифу и все, еже речеть вам, вчините».

І запанаваў голад ва ўсёй зямлі Егіпта; Язэп адкрыў усе гумны і прадаваў [хлеб] егіпцянам, бо і іх прыціскаў голад.

 

Множашеся же гладъ на каждый день по всей земли. И отвори Іосиф вся гумна и продаваше Египтяном, яко гладни беху.

І ўсе жыхары прылеглых земляў прыбывалі ў Егіпет, каб купіць харчоў у Язэпа, бо голад лютаваў па ўсёй зямлі.

 

И все страны прихожаху до Египту купити пищу, обдержа убо гладъ всю землю.